I. Thực trạng hoạt động tố tụng của trọng tài trong việc giải quyết tranh chấp hiện nay

Trong những năm gần đây việc sử dụng tố tụng trọng tài để giải quyết các tranh chấp thương mại ngày càng phổ biến tại Việt Nam. Tuy nhiên, hiệu quả hoạt động tố tụng trọng tài vẫn chưa thực sự đáp ứng được nhu cầu giải quyết tranh chấp thương mại hiện nay của các doanh nghiệp. Trọng tài là phương thức giải quyết tranh chấp có tính chất tài phán phi chính phủ do các đương sự thỏa thuận lựa chọn để giải quyết tranh chấp thương mại. Tố tụng trọng tài là phương thức giải quyết tranh chấp phát sinh trong hoạt động thương mại được các bên thỏa thuận có sự tham gia của bên thứ ba là trọng tài viên và được tiến hành theo trình tự, thủ tục tố tụng do pháp luật quy định.

II. Một số quy định của pháp luật về tố tụng trọng tài

1. Khái niệm tố tụng trọng tài

Tố tụng trọng tài là phương thức giải quyết tranh chấp phát sinh trong hoạt động thương mại được các bên thỏa thuận có sự tham gia của bên thứ ba là trọng tài viên và được tiến hành theo trình tự, thủ tục tố tụng do pháp luật quy định.

2. Đặc điểm của Tố tụng trọng tài

Theo quy định tại Điều 5 của Luật trọng tài thương mại 2010 thì tố tụng trọng tài có những đặc điểm sau đây:

Trọng tài chỉ có thẩm quyền giải quyết một tranh chấp cụ thể nào đó khi các bên tranh chấp tự nguyện thỏa thuận lựa chọn trọng tài để giải quyết.

Trọng tài là hình thức giải quyết tranh chấp với sự tham gia của bên thứ ba giúp các bên giải quyết những bất đồng. Tuy nhiên, quyết định của trọng tài viên/hội đồng trọng tài vẫn có tính chất ràng buộc pháp lý như một bản án của Tòa án.

Trọng tài là một phương thức giải quyết phi chính phủ nên không mang tính quyền lực Nhà nước như Tòa án, tuy nhiên vẫn được điều chỉnh bằng pháp luật cụ thể.

Trọng tài thường nhận được sự hỗ trợ của các cơ quan quyền lực Nhà nước trong quá trình tố tụng như sự hỗ trợ của Tòa án khi áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời.

3. Các hình thức tố tụng trọng tài

Có hai hình thức tố trọng trọng tài được sử dụng để giải quyết tranh chấp thương mại, đó là:

- Trọng tài vụ việc:

Theo khoản 7 Điều 3 Luật trọng tài thương mại 2010 thì trọng tài vụ việc là hình thức giải quyết tranh chấp theo quy định của Luật này và trình tự, thủ tục do các bên thỏa thuận. Theo đó, trọng tài vụ việc có đặc điểm như sau:

Được thành lập khi có phát sinh tranh chấp và sẽ tự chấm dứt hoạt động khi đã giải quyết xong tranh chấp.

Không có cơ sở thường trực, không có bộ máy điều hành, không có danh sách trọng tài viên

Quy tắc tố tụng của trọng tài vụ việc do các bên thỏa thuận.

- Trọng tài quy chế:

Theo khoản 6 Điều 3 Luật trọng tài thương mại 2010 thì trọng tài quy chế là hình thức giải quyết tranh chấp tại một Trung tâm trọng tài theo quy định của Luật này và quy tắc tố tụng của Trung tâm trọng tài đó. Theo đó, trọng tài quy chế có đặc điểm như sau:

Trung tâm trọng tài là tổ chức không thuộc tổ chức của nhà nước.

Cơ cấu tổ chức gồm có ban điều hành, ban thư ký và các trọng tài viên.

Trung tâm trọng tài có thể tự quyết định về những lĩnh vực hoạt động và có quy tắc thực hiện tố tụng riêng. Trong quá trình thực hiện hoạt động, các trung tâm trọng tài có quyền mở rộng cũng như thu hẹp lĩnh vực thực hiện hoạt động, nhưng phải đăng ký với cơ quan nhà nước có thẩm quyền.

4. Thời điểm bắt đầu tố tụng trọng tài

Theo Điều 31 Luật Trọng tài thương mại 2010 quy định về thời điểm bắt đầu tố tụng trọng tài như sau:

Trường hợp tranh chấp được giải quyết tại Trung tâm trọng tài, nếu các bên không có thỏa thuận khác, thì thời điểm bắt đầu tố tụng trọng tài được tính từ khi Trung tâm trọng tài nhận được đơn khởi kiện của nguyên đơn.

Trường hợp tranh chấp được giải quyết bằng Trọng tài vụ việc, nếu các bên không có thỏa thuận khác, thì thời điểm bắt đầu tố tụng trọng tài được tính từ khi bị đơn nhận được đơn khởi kiện của nguyên đơn.

5. Thương lượng trong tố tụng trọng tài

Căn cứ vào Điều 38 Luật trọng tài thương mại 2010 quy định thì thương lượng trong tố tụng trọng tài như sau:

Kể từ thời điểm bắt đầu tố tụng trọng tài, các bên vẫn có quyền tự mình thương lượng, thỏa thuận chấm dứt việc giải quyết tranh chấp.

Trong trường hợp các bên tự thỏa thuận được với nhau chấm dứt việc giải quyết tranh chấp thì có quyền yêu cầu Chủ tịch Trung tâm trọng tài ra quyết định đình chỉ giải quyết tranh chấp.